Кредитор олдидаги мажбурият бир вақтнинг ўзида бир неча шахс зиммасига юклатилган ҳолларда биргаликдаги ундирув қўлланилади. Бундай механизмнинг ўзига хос хусусияти шундаки, кредитор умумий мажбуриятнинг исталган иштирокчисидан барча қарзни қайтаришни талаб қилиши мумкин. Бунда қарздорлар ўртасида харажатларни узил-кесил тақсимлаш уларнинг ички келишувлари ва қонунчилик талабларини ҳисобга олган ҳолда алоҳида амалга оширилади.

Биргаликда ундириш нимани англатади ва у қандай ишлайди?

Содда қилиб айтганда, биргаликдаги ундирув умумий қарзни биргаликда жавобгар бўлган бир ёки бир неча шахс ҳисобидан қайтариш имконини беради. Кредитор суммани иштирокчилар ўртасида мустақил равишда тақсимлаши ва ҳар бирига фақат ўз улушини сўраб мурожаат қилиши шарт эмас. У қарзнинг бутун миқдорига талаб қўйишга ҳақли. Биргаликдаги мажбуриятлар қоидалари Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 251–254-моддаларида мустаҳкамланган. Хусусан, 252-моддада ижрони барча қарздорлардан бир вақтнинг ўзида ҳам, улардан исталган биридан алоҳида ҳам талаб қилиш имконияти назарда тутилган.

Биргаликдаги қарзга мисол

Вазиятни кўриб чиқайлик: уч киши биргаликда 120 миллион сўм миқдоридаги пул маблағини олган ва мажбурият шартларига кўра барча суммани қайтариш учун биргаликда жавобгардирлар. Агар тўлов муддати келган бўлса, кредитор ҳар бир иштирокчидан 40 миллионни талаб қилиш билан чекланмасдан, 120 миллион сўмни талаб қилиши мумкин. Қарз тўлиқ тўлангандан сўнг, кредитор олдидаги мажбурият бажарилган ҳисобланади. Бироқ қарздорларнинг ўзлари ўртасидаги молиявий муносабатлар шу билан тугамайди. Ўзининг ички улушидан кўпроқ тўлаган иштирокчи қолганлардан регресс тартибида тегишли суммаларни қоплашни талаб қилишга ҳақли.

Улушли ва биргаликда ундириш: фарқи нимада?

Улушли мажбуриятда ҳар бир иштирокчининг жавобгарлик миқдори умумий қарзнинг муайян қисми билан белгиланади. Масалан, уч киши тенг улушларда 90 миллион сўм қарздор бўлса, ҳар бирига 30 миллиондан тўғри келади. Биргаликдаги жавобгарлик бошқача ишлайди: кредитор битта қарздордан барча 90 миллион долларни талаб қилиши мумкин. Шу сабабли, кредитор учун бундай механизм, айниқса, иштирокчиларнинг молиявий аҳволи сезиларли даражада фарқ қилганда, пул олиш учун кўпроқ имкониятлар яратади. Бунда шартноманинг бир неча иштирокчиси мавжудлиги биргаликдаги жавобгарликнинг автоматик равишда вужудга келишини англатмайди. У қонундан ёки тузилган битим шартларидан келиб чиқиши керак.

Биргаликда ундириш ҳуқуқи қачон вужудга келади?

Бир неча шахснинг умумий жавобгарлиги кредит, тижорат ва бошқа фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларда учрайди. Бироқ, талаб қўйиш учун ҳар бир иштирокчи мажбуриятни бажариш учун жавоб берадиган аниқ асосни белгилаш керак.

Кредитлар бўйича биргаликдаги ундирув

Бир неча шахсларга кредит беришда банк қарз маблағларини қайтариш учун биргаликдаги жавобгарликни назарда тутиши мумкин. Бундай ҳолда кредитор умумий мажбурият доирасида мажбуриятли иштирокчиларнинг исталган бирига талаб қўйиш имкониятига эга бўлади. Ҳар бир имзоловчининг холатига алоҳида эътибор қаратиш лозим. Биргаликда қарз олувчи ва кафил кредит муносабатларида иштирок этишнинг турли ҳуқуқий асосларига эга. Уларнинг жавобгарлик ҳажми қонунчиликнинг тегишли қоидалари ва шартнома шартлари билан белгиланади.

Бир нечта компаниялардан қарздорликни ундириш

Тадбиркорлик фаолиятида биргаликдаги мажбуриятлар қўшма лойиҳаларни амалга оширишда, шартномалар тузишда ва контрагентлар олдидаги умумий мажбуриятларни бажаришда юзага келиши мумкин. Масалан, бир нечта ташкилот битта етказиб бериш шартномаси ёки бошқа тижорат келишувининг бажарилиши учун жавобгарликни ўз зиммасига олиши мумкин. Агар шартнома шартлари ёки қонунчилик биргаликдаги жавобгарликни белгиласа, кредитор умумий мажбуриятнинг тўлиқ ҳажмда бажарилишини талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлади.

Зарарни бир неча шахс томонидан қоплаш

Яна бир ҳолат бир неча иштирокчи томонидан зарар етказилиши билан боғлиқ. Қонун ҳужжатларида назарда тутилган ҳолларда, жабрланган томон биргаликда жавобгар бўлган шахслардан тўлиқ товон тўланишини талаб қилиш ҳуқуқига эга. Бундай талабларни кўриб чиқишда содир бўлган ҳолат, ҳар бир иштирокчининг ҳаракатлари ва уларни жавобгарликка тортишнинг ҳуқуқий асослари аниқланади.

МИБ ижро ишида биргаликда ундирув

Агар қарзни ихтиёрий равишда қайтаришнинг имкони бўлмаса, кредитор қонун ҳужжатларида назарда тутилган суд ҳимоясининг усулларидан фойдаланиши мумкин. Ижро ҳужжати олингандан сўнг, масала мажбурий ижро соҳасига ўтади, бу борада Ўзбекистонда Мажбурий ижро бюроси масъул ҳисобланади. Биргаликдаги мажбуриятлар учун ижро ишини ташкил этишнинг алоҳида механизми назарда тутилган. Ўзбекистон Республикаси "Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида"ги Қонунининг 251-моддасига кўра, бир неча биргаликдаги қарздорга нисбатан битта ундирувчи фойдасига иш юритиш умумий ижро иши юритишга бирлаштирилади. Бу умумий мажбуриятнинг бажарилишини, ҳатто ҳужжатлар МИБнинг турли ҳудудий бўлинмаларига келиб тушган бўлса ҳам, ягона тартиб доирасида кўриб чиқиш имконини беради.

МИБ орқали ундириш қандай амалга оширилади?

Ижро ҳужжати келиб тушгандан сўнг давлат ижрочиси қонунда назарда тутилган ҳаракатларни амалга оширишга киришади. Жараёнда мажбурият иштирокчилари тўғрисидаги маълумотлар текширилади, амалга оширилган тўловлар ҳисобга олинади ва кредиторга қайтарилиши лозим бўлган қолган миқдор аниқланади. Ижро иши юритиш доирасида ундирувни қарздорларнинг пул маблағлари ва мол-мулкига қаратишнинг қонунда назарда тутилган чоралари қўлланилиши мумкин. Улардан фойдаланиш ижро ҳужжатининг мазмунига ва ишнинг аниқ ҳолатларига боғлиқ. Шу билан бирга, аллақачон олинган пулларни ҳисобга олиш жуда муҳим. Агар бир иштирокчи умумий қарзни тўлиқ тўлаган бўлса, қолган шахслардан худди шу қарзни такроран ундириш мумкин эмас.

Ижро варақасида қандай маълумотлар кўрсатилади?

Суд қарорини тўғри ижро этиш учун ижро ҳужжатини тўғри расмийлаштириш лозим. Унда барча масъул шахсларни ва қўйилган талабнинг мазмунини аниқлаш имконини берувчи маълумотлар акс эттирилиши керак. Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2009 йил 10 апрелдаги 06/196-сонли Қарорининг 3-бандида биргаликдаги ундирувда ижро варақаларини расмийлаштиришга доир тушунтиришлар берилган. Хусусан, ундирувнинг умумий миқдорини кўрсатиш ва биргаликдаги жавобгар бўлган барча қарздорларни санаб ўтиш назарда тутилади. Бундай расмийлаштириш амалий аҳамиятга эга бўлиб, давлат ижрочисига иш юритиш иштирокчиларини тўғри аниқлаш ва суд ҳужжатига мувофиқ ундирувни ташкил этиш имконини беради.

Суд буйруғи билан биргаликдаги қарзни ундириш мумкинми?

Суд буйруғи муайян тоифадаги талабларни соддалаштирилган процессуал тартибда ҳал этиш учун қўлланилади. Агар арз қилинган талаб қонунда белгиланган шартларга мувофиқ бўлса, у тўлақонли суд мажлиси ўтказилмасдан чиқарилади. Бироқ биргаликдаги қарздорлик ҳар доим ҳам буйруқ тартибида иш юритиш учун тўғри келавермайди. Судга мурожаат қилишдан олдин мажбуриятнинг хусусияти, қарзни тасдиқловчи ҳужжатлар ва талабни шу тартибда кўриб чиқиш имконияти текширилиши лозим. Агар тарафлар ўртасида қарздорлар таркиби, мажбуриятлар миқдори ёки жавобгарлик асослари хусусида низо мавжуд бўлса, масала даъво ишини юритишда кўриб чиқишни талаб қилиши мумкин. Шунинг учун ҳужжатларни тайёрлашда шартноманинг бир неча иштирокчиларини шунчаки кўрсатиш эмас, балки нима учун уларнинг ҳар бири мажбуриятнинг бажарилиши учун бошқалар билан биргаликда жавоб бериши кераклигини асослаш муҳимдир.

Биргаликдаги ундирувни қандай тўғри ташкил этиш керак?

Умумий қарз билан ишлаш унинг юзага келиш ҳолатларини юридик текширишдан бошланади. Мажбуриятнинг барча иштирокчиларини аниқлаш, талаблар миқдорини аниқлаш ва биргаликдаги жавобгарликни қўллаш учун қонуний асослар мавжудлигига ишонч ҳосил қилиш лозим. Амалий ҳаракатлар тартиби қуйидагича:

● Ҳужжатларни ўрганиш

Шартномалар, кредит келишувлари, тилхатлар, далолатномалар ва мажбурият мавжудлигини тасдиқловчи бошқа материаллар текширилади.

● Масъул шахсларни аниқлаш

Қарздорларнинг тўлиқ таркиби ва уларнинг мажбуриятда иштирок этиш асослари белгиланади.

● Қарз миқдорини ҳисоблаш

Асосий қарз, фоизлар, жарима ва кўзда тутилган бошқа талаблар алоҳида белгиланади.

● Судгача хал қилиш

Зарур ҳолларда даъволар юборилади ва маблағларни ихтиёрий равишда қайтариш бўйича музокаралар олиб борилади.

● Суд ҳимояси

Агар келишишнинг иложи бўлмаса, процессуал ҳужжатлар тайёрланади ва қарзни ундириш тўғрисида талаблар билдирилади.

● Ижро иши юритиш

Олинган ижро ҳужжати пулни қайтариш бўйича кейинги ҳаракатларни ташкил этиш учун МИБга юборилади.

Биргаликдаги ундирув бўйича хизматлар нархи

Юридик кузатув харажатлари якка тартибда белгиланади. Якуний нархга қарз миқдори, иштирокчилар сони, шартномавий муносабатларнинг мураккаблиги, ҳужжатлар ҳажми ва маблағларни қайтариш жараёнининг қайси босқичда эканлиги таъсир қилади. Масалан, даъвони тайёрлаш ва музокаралар олиб бориш судда вакиллик қилиш ва ижро ишиги кузатиб боришга қараганда бошқача иш ҳажмини талаб қилади. Юридик компаниялар қатъий нарх белгилаши, ҳақиқатда қайтарилган миқдорнинг фоизи учун ишлаши ёки аралаш тўлов тизимини қўллаши мумкин. Ҳамкорликни бошлашдан олдин хизматлар рўйхати, ҳисоб-китоблар тартиби ва қўшимча харажатларни келишиб олиш тавсия этилади.

Тошкент ва Ўзбекистоннинг бошқа шаҳарларида биргаликдаги ундирув

Биргаликдаги жавобгарлик масалалари нафақат пойтахтда, балки мамлакатнинг бошқа иқтисодий марказларида ҳам юзага келмоқда. Тошкентда бундай низолар кўпинча бизнесни кредитлаш, қурилиш, ускуналар етказиб бериш ва тижорат шартномаларини бажариш билан боғлиқ. Самарқанд, Бухоро, Фарғона, Наманган ва Андижон шаҳарларида ҳам тадбиркорлар бир нечта контрагентлар битта мажбурият учун жавобгар бўлган ҳолатларга дуч келишмоқда. Бунда иштирокчилар турли ҳудудларда бўлишлари мумкин, бу эса ҳуқуқий ишлар ва ижро жараёнларини тўғри ташкил этишни талаб этади. Қарздорларнинг ҳудудий узоқлиги биргаликдаги ундирув имкониятини бекор қилмайди. Қонунчиликда ижро иши юритувларини бирлаштириш механизми кўзда тутилган бўлиб, бу давлат ижрочилари ишини умумий мажбурият доирасида мувофиқлаштириш имконини беради.

Нима учун ундирув стратегиясини тўғри танлаш муҳим?

Биргаликдаги жавобгарлик кредиторга қарзнинг тўлиқ миқдорига талаб қўйиш имкониятини беради, лекин ўз-ўзидан пулнинг амалда қайтарилишини кафолатламайди. Натижага эришиш учун нафақат шартнома ва суд қарорининг мазмунини, балки мажбуриятнинг ҳар бир иштирокчисининг ҳақиқий ҳолатини ҳам ҳисобга олиш зарур. Масалан, агар бир қарздор етарли пул маблағларига эга бўлса, қолганларида эса ундириш учун мол-мулк бўлмаса, танланган стратегия қарорнинг ижро этилиш тезлигига сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин. Шунинг учун ҳуқуқий таҳлил ижро ҳужжати олингандан сўнг эмас, балки судга мурожаат қилишдан олдин ўтказилиши керак. Профессионал кузатув ҳуқуқий асосларни аниқлашга, зарур ҳужжатларни тайёрлашга ва талаблар қўйишда хатоларга йўл қўймасликка ёрдам беради.

Биргаликдаги ундирув бўйича тез-тез бериладиган саволлар

Биргаликда ундириш — бу нимани англатади?

Бу умумий мажбуриятнинг бажарилишини қарздорларнинг исталган биридан тўлиқ ҳажмда ёки барча иштирокчилардан биргаликда талаб қилиш имкониятидир. Бунда кредитор қарздорликнинг ҳақиқий миқдоридан ортиқ миқдорни олишга ҳақли эмас.

МИБ бутун қарзни фақат бир кишидан ундириб олиши мумкинми?

Ҳа. Агар суд ҳужжати билан биргаликдаги жавобгарлик белгиланган бўлса, ундирув бир иштирокчининг мол-мулкига ёки пул маблағларига тўланмаган мажбурият ва қонунда назарда тутилган чоралар доирасида қаратилиши мумкин.

Қолган қарздорларга битта иштирокчи қарзни тўлиқ узганидан кейин тўлаши керакми?

Йўқ. Умумий мажбурият тўлиқ бажарилгандан сўнг кредиторнинг талаблари қондирилган ҳисобланади. Аммо қолганлар учун қарзни тўлаган шахс регресс ундирув ҳуқуқидан фойдаланиши мумкин.

Суд муҳокамасисиз биргаликдаги ундирув мумкинми?

Иштирокчилар ўртасидаги келишув асосида умумий қарзни ихтиёрий равишда узиш мумкин. Аммо мажбурий ундирув учун қонун ҳужжатларида назарда тутилган ижро ҳужжати бўлиши шарт.

Қарздорлар турли шаҳарларда жойлашган бўлса, нима қилиш керак?

Бундай ҳолат ундирувни ташкил этишга тўсқинлик қилмайди. Тегишли ижро ҳужжатлари мавжуд бўлган тақдирда, иш юритиш қарздорларнинг ҳудудий жойлашуви ҳисобга олинган ҳолда умумий иш юритишга бирлаштирилиши мумкин.

Биргаликдаги ундирув тўғрисидаги қарорга қандай эътироз билдириш мумкин?

Манфаатдор шахс, агар мажбурият факти, қарздорлар таркиби ёки жавобгарликнинг белгиланган миқдори юзасидан бахслашиш учун асослар мавжуд бўлса, процессуал қонун ҳужжатларида назарда тутилган шикоят қилиш усулларидан фойдаланиши мумкин. Аниқ тартиб суд ҳужжатининг тури ва процессуал босқичига боғлиқ.

Ўзбекистонда қарзни биргаликда ундиришда ёрдам

Бир неча иштирокчидан умумий қарзни қайтариш ҳужжатлар билан диққат билан ишлашни ва фуқаролик қонунчилиги механизмларини тушунишни талаб қилади. Қарздорларнинг нотўғри белгиланган таркиби, ҳисоб-китоблардаги хатолар ёки талабларнинг етарли даражада асосланмаганлиги жараённи мураккаблаштириши ва маблағларни қайтариш муддатларини узайтириши мумкин. Spectrum Collection компанияси муаммоли қарзлар билан ишлашга ихтисослашган бўлиб, пул маблағларини қайтаришни ташкил этиши керак бўлган кредиторлар учун ечимларни таклиф этади. Компания ҳақида батафсил маълумотни Spectrum Collection расмий сайтидан олиш мумкин. Фаолият йўналишлари ва кузатув вариантлари билан компания хизматлари бўлимида танишиш мумкин. Муайян вазиятни муҳокама қилиш, дастлабки баҳолаш ва ишнинг нархини билиш учун қайта алоқа шаклидан фойдаланинг.

Тошкентда қарзни биргаликда ундириш: қоидалар ва тартиб