<p>Қарз камдан-кам ҳолларда бирданига йўқолади. У ойлаб «қарийди,» кредитор эса қарздорнинг ваъдаларига умид қилади. Қуйида битта қарз мисолида муддатлар қандай кечиши, ҳар бир босқич нима учун хавфли эканлиги ва қайтариш имконияти юқори экан, нима қилиш кераклиги кўрсатилган. Ўзбекистонда қарзни ундириш бўйича умумий даъво муддати — уч йил (ЎзР ФКнинг 150-моддаси). Одатда у кечиктирилган биринчи кундан бошланади. Агар мажбуриятнинг муддати бўлмаса, ҳисоб-китоб кредитор ҳуқуқ бузилганлигини билган пайтга боғлиқ бўлади. Суд қароридан сўнг иккинчи саноқ бошланади: ижро ҳужжатини уч йил ичида тақдим этиш керак.</p><p><br></p><h2>Битта эмас, иккита чегара</h2><p><br>Кредитор иккита алоҳида чегарадан ўтади. Биринчиси — даъво қилиш. Иккинчиси, судда ғалаба қозонгандан сўнг, қарорни мажбурий ижро этиш учун тақдим этиш. Исталганини ўтказиб юбориш мумкин ва бунинг оқибатлари турлича: биринчисида суд даъвони рад этади, иккинчисида эса сиз ижро иши юритиш орқали ундириш имкониятини йўқотасиз. Асосий норма <a href="https://lex.uz/docs/111189"><span style="text-decoration: underline;">Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодексида</span></a> мустаҳкамланган: «Даъвонинг умумий муддати уч йил.» Уни битим билан ўзгартириб бўлмайди. Суд муддатни фақат тарафнинг ҳал қилув қарори чиқарилгунга қадар берган аризасига кўра қўллайди.</p><p><br></p><h2>Ягона бурч: шартли хронология</h2><p><br>Хаёлий мисолни олайлик. Компания 200 млн сўмлик маҳсулотни жўнатди, шартнома бўйича тўлов 2024 йил 1 апрелгача амалга оширилиши керак. 2024 йил 2 апрелдан бошлаб кечикиш бошланади ва даъво муддати ўтади. Кредиторнинг ҳаракатисиз у 2027 йил апрель ойининг бошида тугайди (аниқ санани муддатларни ҳисоблаш қоидаларига мувофиқ аниқлаштиринг). 2025 йил октябрь ойида қарздор солиштириш далолатномасини имзолайди ва қарзни тан олади. Ушбу эътироф саноқни қайтадан бошлайди ва янги муддат 2028 йил октябрь ойида тугайди. 2026 йилда кредитор даъво қўзғатади ва қарор қабул қилади. Қарор кучга кирган пайтдан бошлаб ижро ҳужжатини тақдим этиш учун янги уч йил ўтади. Бир хил қарз уч хил даврни босиб ўтди. Агар кредитор имзоланган далолатномани олмаганида, даъвони бир ярим йил олдин беришга тўғри келарди.</p><p><br></p><h2>Шартнома қандай бўлса, бошланиш санаси ҳам шундай бўлади</h2><p><br>Тамойил бир хил, аммо амалда саналар фарқ қилади:<br><br>● <strong>Етказиб бериш ва хизматлар.</strong> Ҳисоб-китоб юк хати имзоланган кундан эмас, балки шартномада кўрсатилган тўлов санасидан бошланади.</p><p><br>● <strong>Тилхат бўйича қарз.</strong> Агар қайтариш санаси кўрсатилган бўлса, муддат ундан кейин бошланади. Агар сана бўлмаса, ёзма талабнома ва уни олган санани қайд этинг.<br><br>● <strong>Ижара ва бўлиб-бўлиб тўлаш.</strong> Ҳар бир кечиктирилган тўлов ўз санасига эга. Эски ойлар «ёниб кетиши» мумкин, янгиларини эса ҳали ҳам тиклаш мумкин.</p><p><br>● <strong>Неустойка ва фоизлар.</strong> Улар асосий қарзга боғлиқ. Агар асосий қарз муддати ўтган бўлса, қўшимча талаблар ҳам у билан бирга кетади.</p><p><br></p><h2>Дебиторлик қарзини ундириш муддати: қарз ёшини назорат қилиш</h2><p><br>Компанияда дебиторлик қарзини ундириш муддатини ҳар бир қарзнинг «ёши» бўйича кузатиб бориш қулай. Оддий ҳудудларга бўлиш муддатларни ўтказиб юбормасликка ёрдам беради:<br>● <strong>1 йилгача кечиктирилган тўловлар.</strong> Даъво ва музокаралар билан ишлаймиз.<br>● <strong>1 йилдан 2 йилгача.</strong> Ҳужжатларни тайёрлаб, охирги лаҳзани кутмасдан даъво аризасини берамиз.<br>● <strong>2,5 йилдан ортиқ.</strong> Бу шошилинч ҳудуд: муддат тугашига ойлар қолди ва ишни дарҳол ҳуқуқшуносларга топшириш керак.<br>Тадбиркорлар ўртасидаги низоларни иқтисодий судлар кўриб чиқади. Даъво ҳар доим ҳам мажбурий эмас, лекин у даъвони алмаштирмайди ва даъво муддатини тўхтатмайди.</p><p><br></p><h2>Суд қарори бўйича қарзни ундириш муддати</h2><p><br>Суд қарори ҳали ҳисобдаги пул дегани эмас. Ижро ҳужжати ҳал қилув қарори кучга кирган кундан эътиборан уч йил ичида ижрога тақдим этилади. Тақдим этиш тартиби, муддатнинг узилиши ва уни ўтказиб юбориш оқибатлари <a href="https://lex.uz/acts/13896"><span style="text-decoration: underline;">«Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида»ги қонунида</span></a> баён этилган. Қонун янгиланди, шунинг учун ҳужжатларни топширишдан олдин амалдаги таҳрирни lex.uz сайтида текшириб кўринг. Агар қарздордан мол-мулк топилмаса ва варақа қайтарилса, бу ҳали ҳаммаси эмас. Муддат тугамасдан, даромад ёки активлар пайдо бўлганда ҳужжатни қайта тақдим этиш мумкин. Ҳар бир тақдим этиш ва ҳар бир қайтариш санасини ёзиб боринг.</p><p><br></p><h2>Нима муддатни узайтиради ва нима узайтирмайди</h2><p><br>Қарздор қарзни тан олганида: солиштирма далолатномани имзолаганида, сумманинг бир қисмини тўлаганида, бўлиб-бўлиб тўлашни сўраганида ёки тўлов жадвалини имзолаганида муддат янгидан бошланади. Тасдиқланмаган қўнғироқлар, мессенжерлардаги хабарлар ва оғзаки ваъдаларни судда исботлаш қийин, шунинг учун уларга таяниш мумкин эмас. Агар қарздор рози бўлса, келишувни ёзма равишда расмийлаштиринг. <a href="https://spectrumcollection.uz/uz/our-services"><span style="text-decoration: underline;">Spectrum Collection</span></a><span style="text-decoration: underline;"> </span>юристлари ҳужжатларни суд уларни далил сифатида қабул қилиши учун тайёрлашга ёрдам беради.<br><br></p><h2>Муддат тугамасдан ҳаракат қилиш тартиби</h2><p><br>● Барча тўловлар ва кечикиш бошланадиган саналарни ёзиб чиқинг.<br>● Энг эрта муддат тугайдиган санани белгиланг ва ярим йил олдин эслатма қўйинг.<br>● Ҳужжатларни тўпланг: шартнома, далолатномалар, юк хатлари, тўловлар, ёзишмалар.<br>● Ёзма эътироз юборинг ва топшириш тасдиқномасини сақлаб қўйинг.<br>● Қарздордан қарзнинг ёзма эътирофини ёки тўлаш жадвалини олинг.<br>● Даъвони муддатнинг охирги кунларида эмас, балки олдиндан топширинг.<br>● Қарор қабул қилингандан сўнг, ижро ҳужжатини олинг ва уни дарҳол тақдим этинг.</p><p><br></p><h2>Агар муддат ўтказиб юборилган бўлса</h2><p><br>Бу ҳар доим ҳам якун эмас. Суд даъвони қабул қилади, лекин жавобгар муддат ўтганлигини билдирса, уни рад этади. Шунинг учун ишларнинг бир қисми келишув битими ёки ихтиёрий тўлов билан якунланади. Агар қарздор муддат тугагандан кейин тўласа, у бу пулни қайтариб ололмайди. Бундай музокараларни таърифларда хатоларга йўл қўймаслик учун ҳуқуқшунос билан олиб борган маъқул.<br><br></p><h2>Тошкент ва бошқа ҳудудлар</h2><p><br>Тошкентда бизнес низоларини шаҳар иқтисодий суди кўриб чиқади, жисмоний шахсларнинг ишлари умумий юрисдикция судларига боради. Самарқанд, Бухоро, Андижон, Фарғона, Наманган ва бошқа шаҳарларда вилоят ва туманлараро судлари ишлаб турибди. Даъво муддати ҳамма жойда бир хил, судловга тегишлилик ва суднинг бандлиги фарқланади. Агар қарздор бошқа ҳудудда яшаса, даъвони ишончнома бўйича вакил орқали масофадан туриб юритиш мумкин.</p><p><br></p><h2>Ундирув қанча туради ва ижрочини қандай танлаш мумкин</h2><p><br>Нархга давлат божи, юрист иши ва ижро харажатлари киради. Тўлов қатъий белгиланган, фоизли ёки аралаш бўлади. Ижрочини танлашдан олдин қуйидагиларни текширинг:<br>● суд ундирувида ва ижро иши юритишда тажриба;<br>● шартномада кўрсатилган тўлов шартлари;<br>● босқичлар бўйича мунтазам ҳисоботлар;<br>● ҳақиқий мисоллар ва мижозларнинг фикр-мулоҳазалари.<br>Ишни олиб борадиган жамоа билан <a href="https://spectrumcollection.uz/uz/about"><span style="text-decoration: underline;">Spectrum Collection</span></a> саҳифасида танишиш мумкин.</p><p><br></p><h2>Қисқа жавоблар</h2><p><br></p><h3>Ўзбекистонда қарз муддати неча йил?</h3><p>Умумий муддати — уч йил. Айрим талаблар учун қонун алоҳида муддатларни белгилайди.<br><br></p><h3>Муддати ўтгандан кейин қарзни ундириш мумкинми?</h3><p>Судда, агар қарздор даъво муддатини талаб қилса, мумкин эмас. Ихтиёрий тўлов мумкин.<br><br></p><h3>Қайтариш санаси бўлмаса нима қилиш керак?</h3><p>Ёзма талабнома юборинг ва олинганлик исботини сақланг: сана бошланғич нуқта бўлади.<br><br></p><h3>Ижро ҳужжати бўйича муддат ўтказиб юборилмаганлигини қандай текшириш мумкин?</h3><p>Қарорнинг кучга кириш санаси, тақдим этиш ва қайтариш саналарини таққосланг. Агар шубҳалансангиз, ҳужжатларни юристга кўрсатинг.<br><br></p><h2>Натижа</h2><p><br>Уч йил узоқ кўринади, лекин муддатлар ҳар бир тўлов ва ҳар бир босқич бўйича ҳисобланади. Саналарни ёзиб олинг, қарзни ёзма равишда тан олинг, даъвони олдиндан топширинг ва суд қарорини тақдим этишни унутманг. Қанча вақт қолганини билмасангиз, <a href="https://spectrumcollection.uz/uz/contact"><span style="text-decoration: underline;">ариза қолдиринг</span></a>: ҳуқуқшунос ҳужжатларни текшириб, режа тузади.</p>

Ўзбекистонда қарзни ундириш муддати: 3 йил, қандай ҳисобланади ва нима қилиш керак. Тошкентда бепул ҳуқуқшунос маслаҳати - бугуноқ ариза қолдиринг!

Қарзни ундириш муддати: Тошкентда пулни қандай қайтариш мумкин