<p>Агар қарздор мажбуриятни бажармаса, кредитор амалдаги кафиллик шартномаси мавжуд бўлган тақдирда нафақат унга, балки кафилга ҳам талаблар қўйиши мумкин. Умумий қоидага кўра, агар шартномада ёки қонунда субсидиар жавобгарлик белгиланмаган бўлса, кафил ва қарздор солидар жавоб берадилар. Кафилнинг жавобгарлиги ҳажми фоизлар, суд харажатлари ва кредиторнинг бошқа зарарларини ҳам ўз ичига олиши мумкин.</p><p><br></p><h2>Кафилдан қарзни ундириш - қонун нима дейди</h2><p><br>Кафиллик шартнома билан расмийлаштирилади, унга кўра учинчи шахс қарздор томонидан мажбуриятнинг тўлиқ ёки қисман бажарилиши учун кредитор олдида жавобгарликни ўз зиммасига олади. Кафиллик шартномаси ёзма шаклда тузилиши шарт, акс ҳолда у ҳақиқий эмас. Бу Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 292-моддасида бевосита белгилаб қўйилган. Таъминланган мажбурият бузилганда кафил одатда кредитор олдида қарздор билан биргаликда жавоб беради. Бу шуни англатадики, агар шартнома шартлари бошқача тартибни белгиламаса, кредитор қарздор ва кафилга нисбатан талабларни биргаликда ёки алоҳида тақдим этишга ҳақли. Бундай позиция Ўзбекистон олий суд органларининг тушунтиришларида ҳам ўз аксини топган. Бунда кафил ҳимояланиш ҳуқуқидан маҳрум этилмайди. У кредиторнинг талабларига қарши асосий қарздор фойдаланиши мумкин бўлган эътирозларни, шу жумладан қарзнинг миқдори ёки мажбуриятнинг бажарилишига доир эътирозларни билдириши мумкин.</p><p><br></p><h2>Кафилнинг солидар ва субсидиар жавобгарлиги</h2><p><br></p><h3>Биргаликдаги жавобгарлик нимани англатади</h3><p>Биргаликдаги жавобгарликда кредитор аввал асосий қарздордан қарзни тўлиқ ундириб олишга мажбур эмас. Кафиллик шартномасининг тегишли шартлари мавжуд бўлганда, у кафилга талаб билан мурожаат қилиши мумкин. Олий суд таъкидлайдики, солидар жавобгарлик тўғрисидаги қоидаларни қўллашда кафил ва қарздор кредитор олдида солидар жавоб беришлари керак. Бунда кафил асосий қарздорни ишда иштирок этишга жалб этиш тўғрисида илтимос қилишга ҳақли. Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг қарори № 13/150</p><p><br></p><h3>Субсидиар жавобгарлик солидар жавобгарликдан қандай фарқ қилади</h3><p>Субсидиар жавобгарлик, агар у қонун ёки шартномада назарда тутилган бўлса, қўлланилади. Шунинг учун талаб қўйишдан олдин кафиллик шартномасини диққат билан ўрганиб чиқиш муҳим: унинг шартлари ундириш тартибини сезиларли даражада ўзгартириши мумкин.<br><br></p><h3>Қарзни фақат кафилдан ундириш мумкинми</h3><p>Масала аниқ шартнома ва жавобгарликнинг хусусиятига боғлиқ. Олий суд солидар жавобгарликда кредитор қарздорга ҳам, кафилга ҳам биргаликда ёки алоҳида-алоҳида талаб қўйиши мумкинлигини алоҳида тушунтиради.</p><p><br></p><h2>Ундиришдан олдин кафиллик шартномасини қандай текшириш мумкин</h2><p><br>Талаб билан мурожаат қилишдан олдин кафилнинг амалдаги мажбурияти бор-йўқлигини ва шартномада жавобгарликнинг қандай ҳажми назарда тутилганлигини аниқлаш зарур. Қуйидагиларга алоҳида эътибор қаратиш лозим:<br>● шартноманинг ёзма шакли ва мазмуни;<br>● кафилликнинг амал қилиш муддати;<br>● таъминланган мажбурият миқдори;<br>● кредит ёки бошқа асосий шартномага ўзгартиришлар киритилганлиги;<br>● фоизлар, неустойка ва бошқа тўловлар тўғрисидаги шартлар;<br>● талаб қўйиш тартиби.<br>Кафиллик, хусусан, асосий мажбурият бекор қилинганда, мажбурият кафилнинг розилигисиз ўзгартирилганда, агар бундай ўзгартириш унинг жавобгарлигини оширса ёки ноқулай оқибатлар келтириб чиқарса, шунингдек қарз кафилнинг розилигисиз бошқа шахсга ўтказилганда бекор бўлиши мумкин.</p><p><br></p><h2>Кафилдан қарзни ундиришнинг босқичма-босқич тартиби</h2><p><br>● <strong>Қарз миқдорини аниқлаш.</strong> Асосий қарз, фоизлар, неустойка ва бошқа эълон қилинадиган суммаларни алоҳида ҳисоблаш лозим.</p><p><br></p><p>● <strong>Кафиллик шартномасини текшириш.</strong> Кафилнинг амал қилиш муддати, жавобгарлик чегаралари ва жавобгарлик тури белгиланади.</p><p><br>● <strong>Асосий мажбурият ҳолатини текшириш.</strong> Муддати ўтганлик фактини, қарз миқдорини ва дастлабки шартноманинг эҳтимолий ўзгаришларини аниқлаш лозим.</p><p><br>● <strong>Тўлов талабини юбориш.</strong> Ҳужжатда қарзнинг асоси, суммаси ва ихтиёрий бажариш муддати кўрсатилади.</p><p><br>● <strong>Далилларни тайёрлаш.</strong> Даъвога ёки бошқа процессуал ҳужжатларга шартномалар, ҳисоб-китоблар, ижро ҳужжатлари ва тарафларнинг ёзишмалари илова қилинади.</p><p><br>● <strong>Судга мурожаат қилиш тартибини белгилаш.</strong> Суд ва процессуал шаклни танлаш низонинг хусусияти ва унинг иштирокчиларининг мақомига боғлиқ.</p><p><br>● <strong>Суд ҳужжатининг ижросини таъминлаш.</strong> Ижро ҳужжати олингандан сўнг мажбурий ундириш жараёни бошланади.</p><p><br></p><h2>Кафил қандай эътирозлар билдириши мумкин</h2><p><br>Кафил нафақат қарздорликнинг мавжудлиги фактини, балки ўз жавобгарлиги асосларини ҳам низолаши мумкин. ФКнинг 294-моддаси унга бевосита асосий қарздорнинг эътирозларидан фойдаланиш ҳуқуқини беради. Амалиётда шартноманинг ҳақиқийлиги, қарз миқдори, кафиллик муддати, асосий мажбуриятни ўзгартиришга розилик ва бошқа ҳолатлар текширилиши мумкин. Шунинг учун кафил имзосининг мавжудлиги ўз-ўзидан кредиторнинг ҳар қандай талаби қондирилишини англатмайди.</p><p><br></p><h2>Кафил қарзни тўлаганидан кейин нима содир бўлади</h2><p><br>Мажбурият бажарилгандан кейин кредиторнинг ҳуқуқлари у талабни қаноатлантирган ҳажмда кафилга ўтади. Бундан ташқари, кафил қарздордан тўланган суммага фоизлар ва қарздор учун жавобгарлик билан боғлиқ бошқа зарарларни қоплашни талаб қилишга ҳақли. Бундай механизм кафилга қарзни тўлагандан сўнг асосий қарздорга нисбатан тескари талаб қўйиш имконини беради. Шунинг учун кафиллик нафақат кредитор ва кафил ўртасида, балки кафил ва қарздор ўртасида ҳам ҳуқуқий оқибатларни келтириб чиқаради.</p><p><br></p><h2>Тошкент шаҳри ва Ўзбекистон ҳудудларида кафилдан қарздорликни ундириш</h2><p><br>Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Фарғона, Наманган, Андижон ва бошқа шаҳарларда ундириш тартиби аввало қонун ҳужжатлари ва муайян мажбурият шартлари билан белгиланади. Бунда тарафларнинг жойлашган жойи суднинг ажрими ва келгусида ижрони ташкил этиш учун аҳамиятга эга бўлиши мумкин. Агар қарздор ва кафил турли ҳудудларда жойлашган бўлса, ҳужжатларни олдиндан текшириш айниқса муҳимдир. Талабларни ёки процессуал тартибни аниқлашда хатога йўл қўйилиши қўшимча харажатларга ва ундирувнинг кечикишига олиб келиши мумкин. Агар кенг қамровли ҳуқуқий иш талаб этилса, компания ҳақидаги маълумотларни Spectrum Collection саҳифасида, унинг фаолияти ҳақидаги маълумотларни эса компания ҳақидаги бўлимда кўриш мумкин.</p><p><br></p><h2>Таҳлил: ундирув истиқболини қайси омиллар белгилайди</h2><p><br>Муайян ишни баҳолашда бешта ҳолатни кетма-кет текшириш мақсадга мувофиқ: кафилликнинг ҳақиқийлиги, унинг амал қилиш муддати, жавобгарлик ҳажми, қарздорликнинг тасдиқланган миқдори ва талаблар қўйиш тартибига риоя қилинганлиги. Асосий мажбуриятнинг ўзгариши алоҳида аҳамиятга эга. Олий суднинг тушунтиришича, агар у кафилнинг розилигисиз унинг жавобгарлигини оширган ёки унга бошқа нохуш оқибатларни келтириб чиқарган бўлса, кафиллик тегишли ўзгартириш киритилган пайтдан бошлаб бекор бўлади. Амалий йўналиш сифатида эксперт Олег Замановнинг нуқтаи назарини келтириш мумкин: кредит муносабатларида кафилликдан фойдаланилганда, кафилнинг тўловлари кейинчалик қарз олувчидан регресс ундириш ҳуқуқини яратиши мумкин. Бунда ҳар бир аниқ хулосанинг долзарблигини амалдаги қонунчилик таҳрири ва шартнома шартлари бўйича текшириш зарур. Кафилликнинг умумий қоидалари бўйича асосий манба Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси, хусусан, 292–298-моддалар бўлиб қолмоқда.</p><p><br></p><h2>Кафилдан қарзни ундириш учун қандай ҳужжатлар зарур</h2><p><br>Вазиятни таҳлил қилиш учун одатда кафиллик шартномаси, асосий шартнома, мажбуриятнинг юзага келиши тўғрисидаги ҳужжатлар, қарздорлик ҳисоб-китоби, кечикиш тўғрисидаги маълумотлар, томонларнинг ёзишмалари ва талабларнинг йўналтирилганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар талаб этилади. Далиллар қанчалик тўлиқ бўлса, талабларнинг ҳажмини аниқлаш ва судга мурожаат қилишдан олдин кафил томонидан юзага келиши мумкин бўлган эътирозларни аниқлаш шунчалик осон бўлади.</p><p><br></p><h2>Кафилдан қарзни ундиришда тез-тез учрайдиган хатолар</h2><p><br>● кафилликнинг амал қилиш муддатини текширмасдан талаблар қўйиш;<br>● асосий қарз, фоизлар ёки неустойканинг нотўғри ҳисобланиши;<br>● асосий мажбуриятдаги ўзгаришларни эътиборга олмаслик;<br>● қарз миқдорини тасдиқловчи ҳужжатларнинг йўқлиги;<br>● кафилнинг жавобгарлик турини нотўғри белгилаш;<br>● кафилнинг эътирозларига етарлича эътибор бермаслик.<br>Суд амалиёти кафиллик муддатининг аҳамиятини ҳам таъкидлайди: агар кредитор даъво қўзғатиш учун қонунда ёки шартномада назарда тутилган муддатни ўтказиб юборса, кафилга нисбатан талаблар рад этилиши мумкин.</p><p><br></p><h2>Савол-жавоб</h2><p><br></p><h3>Барча қарзни бевосита кафилдан ундириш мумкинми?</h3><p>Биргаликдаги жавобгарликда — кафилнинг шартномада ва қонунда белгиланган жавобгарлиги доирасида. Бунда кафилликнинг аниқ шартларини ҳисобга олиш зарур.<br><br></p><h3>Фақат кафилга даъво қўзғатиш мумкинми?</h3><p>Имконият жавобгарликнинг хусусияти ва иш ҳолатларига боғлиқ. Биргаликдаги жавобгарликда кредитор кафилга нисбатан талабларни алоҳида тақдим этишга ҳақли.<br><br></p><h3>Кафил фоизлар ва суд харажатлари учун жавоб берадими?</h3><p>Умумий қоидага кўра, агар кафиллик шартномасида бошқача қоида белгиланмаган бўлса, қарздор билан бир хил ҳажмда.<br><br></p><h3>Кафил қарз юзасидан эътироз билдириши мумкинми?</h3><p>Ҳа. У асосий қарздор фойдаланиши мумкин бўлган эътирозлардан фойдаланишга ҳақли.</p><p><br></p><h3>Кафил қарзни тўлаганидан кейин нима бўлади?</h3><p>Кредиторнинг бажарган мажбурияти миқдоридаги ҳуқуқлари кафилга ўтади. Шунингдек, у қарздорга тегишли суммалар, фоизлар ва зарарларни қоплаш тўғрисида талаблар қўйиши мумкин.<br><br></p><h3>Кафилдан қарзни судсиз ундириш мумкинми?</h3><p>Агар кафил мажбуриятни ихтиёрий равишда бажарса, суд ундириши талаб қилинмайди. Тўлов рад этилганда, масала шартнома шартлари ва қонунчиликни ҳисобга олган ҳолда судда кўриб чиқилишини талаб қилиши мумкин.<br><br></p><h3>Кафилга нисбатан даъво тақдим этиш учун қандай муддат амал қилади?</h3><p>Муддат шартнома шартлари ва мажбурият ҳолатларига боғлиқ. ФКнинг 298-моддасида кафилликни бекор қилишнинг махсус асослари назарда тутилган, шунинг учун бу масалани даъво қўзғатишдан олдин текшириш лозим.</p><p><br></p><h2>Кафилдан қарзни ундиришда ёрдам</h2><p><br>Ундирувни бошлашдан олдин нафақат қарз миқдорини, балки кафил жавобгарлигининг ҳуқуқий асосларини ҳам баҳолаш муҳимдир. Мутахассис шартномаларни текшириши, қарздорликни ҳисоблаши, юзага келиши мумкин бўлган эътирозларни аниқлаши ва кейинги ундириш учун ҳужжатларни тайёрлаши мумкин. Мавжуд хизматлар ҳақида маълумотни Spectrum Collection юридик хизматлар саҳифасидан олишингиз мумкин. Муайян вазиятни муҳокама қилиш учун алоқа шакли кўзда тутилган. Кафиллик шартномаси, унинг амал қилиш муддати ва талаблар миқдори қанчалик эрта текширилган бўлса, кейинги ҳаракат тартибини белгилаш ва процессуал хатолар хавфини камайтириш шунчалик осон бўлади.</p>

Тошкент ва Ўзбекистонда кафилдан қарзни ундириш: тартиб, хавф-хатарлар ва ҳужжатлар. Ишнинг истиқболи хақида билиб олинг ва мутахассисдан ёрдам олинг.

Тошкентда кафилдан қарзни ундириш тартиби ва хавф-хатарлари